Van 1816 tot 1920 lag hier Neutraal Moresnet: een taartpuntje van zo'n 3,5 vierkante kilometer dat aan geen enkel land toebehoorde. Nederland en Pruisen werden het bij de grensverdeling niet eens over de zinkmijn en besloten het gebiedje samen te besturen, compleet met een eigen vlag: zwart, wit en blauw. Ruim honderd jaar lang raakten hier dus vier grenzen elkaar. Foto: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

In het gebiedje lag de Altenberg, een van de rijkste zinkmijnen van Europa. Zink was rond 1800 goud waard voor daken, emmers en messing, en het mijnbedrijf Vieille Montagne maakte er wereldnaam mee. Daarom wilden Nederland en Pruisen de mijn allebei, en kreeg niemand hem. Foto: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Kelmis komt van kelme, de streeknaam voor galmei: het zinkerts dat hier eeuwenlang uit de grond kwam. De Franse naam La Calamine zegt precies hetzelfde. Het dorp is dus letterlijk naar zijn schat vernoemd.

Een taartpunt van circa 3,5 vierkante kilometer: zo'n 5 kilometer lang en nergens breder dan anderhalve kilometer. Daarmee was het kleiner dan menig Nederlands dorp, maar het had wel een eigen vlag en eigen grenspalen. Foto: Wikimedia Commons (Public domain).

Vanaf 1816 deelden het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en Pruisen het bestuur; na de Belgische onafhankelijkheid van 1830 nam België de Nederlandse rol over. Twee burgemeesters-landen, één dorp: een condominium heet zoiets officieel. Foto: Wikimedia Commons (CC BY 3.0).

Neutralen hoefden niet in dienst bij Nederland, België of Pruisen, de belastingen en accijnzen waren laag en de jenever spotgoedkoop. Het staatje trok dan ook smokkelaars, stokers en levensgenieters; op het hoogtepunt telde het meer cafés per inwoner dan waar dan ook in de streek.

Het begon in 1816 met zo'n 250 zielen, maar dankzij de mijn en de vrijheden groeide het tegen de Eerste Wereldoorlog naar ruim 4.600 inwoners. Voor een gebiedje van drieënhalve vierkante kilometer was dat een echte volksverhuizing.

Mijnarts Wilhelm Molly en esperantist Gustave Roy droomden ervan het staatje om te dopen tot Amikejo, Esperanto voor vriendschapsplek: de eerste Esperanto-staat ter wereld. Er kwam een volkslied, een congres en flink wat enthousiasme, maar de grote mogendheden lieten het plan in de la verdwijnen. Foto: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 de).

Het gele zinkviooltje verdraagt de zware metalen in de galmei-bodem die de meeste planten doden, en groeit daardoor vrijwel alleen rond de oude zinkmijnen van Kelmis en het Geuldal. Het is het symbool van de streek geworden; wie het ziet bloeien, staat letterlijk op het oude Neutraal Moresnet. Foto: Wikimedia Commons (CC BY 2.5).

Duitsland bezette het staatje in de Eerste Wereldoorlog. Het Verdrag van Versailles wees Neutraal Moresnet in 1919 toe aan België, en op 10 januari 1920 was het na 104 jaar voorbij. Sindsdien is het Drielandenpunt bij Vaals weer gewoon een drielandenpunt. Foto: Wikimedia Commons (CC BY 3.0).